İstanbul’un Beykoz ilçesi Torun Sokak’ta bulunan 11 binadaki yaklaşık 50 aile, yarım asırdır yaşadıkları evlerin mülkiyetini kaybetme riskiyle karşı karşıya kaldı. 1970’li yıllarda fabrikaların yoğun olduğu bölgeye yerleşerek kendi imkânlarıyla evlerini inşa eden mahalle sakinleri, yıllardır belediyeden tapu bekliyordu.
Ancak 2018 yılında imar barışından yararlanmak için başvuru yapan vatandaşlar, üzerinde oturdukları arazinin Osmanlı döneminden kalan tapu kayıtlarına dayanılarak açılan davayla başka bir aile adına tescil edildiğini öğrendi.
Geçmişte belediye mülkiyetinde görünen araziler için mirasçı aile ilk davayı 1980 yılında açtı. Sürecin uzaması üzerine 2009 yılında yeniden yargıya taşınan mülkiyet ihtilafı, 2018 yılında kesinleşti. Mahkeme, Osmanlı dönemindeki tapu kayıtlarını ve soyağacı bağını esas alarak arazinin mülkiyetini hak sahiplerinin torunlarına tescil etti.
Bütün birikimlerini bu evlere yatırdıklarını belirten mahalle sakinleri karara isyan etti. 1976 yılından beri aynı yerde oturduğunu söyleyen bir vatandaş, "40 senedir biz buraya ev yaparken, alırken neredelerdi de şimdi geldiler, bu yerlerin sahibi oldular?" sözleriyle tepkisini dile getirdi. Eşini kaybettiğini ve dört yetimini bu evde büyüttüğünü ifade eden bir başka mahalleli ise gidecek hiçbir yerlerinin bulunmadığını vurguladı.
Mahalle sakinleri, arazinin el değiştirdiğini Yapı Kayıt Belgesi almak üzere başvurdukları 2018 yılındaki imar barışı sürecinde öğrendi.
Onlarca yıllık fiilî kullanım ve zilyetlik haklarının yok sayıldığını savunan mahalleli, yerel mahkemelerin ardından dosyayı Anayasa Mahkemesi’ne taşıyarak bireysel başvuruda bulundu. Beykoz Belediyesi'nin taraflar arasında uzlaşma sağlamak amacıyla yürüttüğü arabuluculuk girişimleri ise henüz somut bir sonuca ulaşmadı.
Beykoz'daki emsal niteliğindeki gelişme, Türkiye genelinde özellikle büyükşehirlerde dededen kalma veya Osmanlı dönemine dayanan araziler üzerindeki mülkiyet tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Uzmanlar, hem hak iddia eden mirasçıların hem de fiilen bu arazilerde ikamet eden vatandaşların izlemesi gereken hukuki adımları aktardı:
1. Tapu Kaydı Nereden ve Nasıl Sorgulanır?
Devlet Arşivleri ve Tapu Kadastro: Elinde Osmanlı dönemine ait tapu senedi (temessük veya tapu kaydı) bulunanların ilk başvuracağı merci, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü bünyesindeki Kuyûd-ı Kadîme Arşivi ile Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı'dır.
Kadastro Paftası Çakıştırması: Osmanlı tapularında sınırlar çoğunlukla "kuzeyinde dere, batısında tepe" gibi dönemin coğrafi tarifleriyle kayıtlıdır. Bu belgelerin günümüz mülkiyet sistemine aktarılabilmesi için güncel kadastro ve parsel haritalarıyla eşleştirilmesi (çakıştırma işlemi) gerekir. Bu aşamada lisanslı harita mühendisleri ve gayrimenkul hukuku uzmanlarından teknik bilirkişi raporu alınır.
2. Hak Sahibi Mirasçılar Hangi Yolu İzlemeli?
Veraset İlamı: Mirasçı olduğunu ileri süren kişilerin, sulh hukuk mahkemesinden veya noterden mirasçılık belgesi alarak soyağacını Osmanlı dönemindeki tapu sahibine kadar resmi kayıtlarla kesintisiz belgelemesi zorunludur.
Tapu İptal ve Tescil Davası: Arşiv kayıtları ve soybağı doğrulandıktan sonra, Hazine veya yerel yönetimler üzerine tescil edilmiş görünen arazilerin iadesi için yetkili Asliye Hukuk Mahkemesi'nde "Tapu İptali ve Tescil" davası açılır.
3. Arazide Yıllardır Oturan Vatandaşların Hukuki Hakları Neler?
Zilyetlik ve Zamanaşımı: Türk Medeni Kanunu uyarınca tapusuz taşınmazlarda 20 yıllık kesintisiz ve nizasız fiilî kullanım (kazandırıcı zamanaşımı) mülkiyet hakkı doğurabilir. Ancak taşınmaz kamu malı statüsündeyse veya özel mülkiyete tescilliyse sadece zilyetlikle mülkiyet kazanımı hukuken zordur.
İyiniyetli Yapı Sahibi Hakkı (Muhdesat Bedeli): Arazi mahkeme kararıyla mirasçılara tescil edilse dahi, arsa üzerinde yıllardır yaşayan ve binaları kendi bütçesiyle yapan vatandaşlar "iyiniyetli yapı sahibi" sıfatıyla yapıların ve ağaçların güncel bedelini (muhdesat bedeli) arsa sahibinden tazminat olarak talep edebilir.
Uzlaşma ve Satın Alma (Şufa/Önalım): Bu tür davalarda tahliyeleri engellemenin en pratik yolu; mahalle sakinlerinin bir araya gelerek arsa paylarını hak sahibi aileden bedeli karşılığında satın alması ya da belediyelerin arsa takası ve kamulaştırma yöntemleriyle araziyi devralıp hak sahiplerine tahsis etmesidir.
